9kmi. SES BİLGİSİ SES OLAYLARITÜM KONUSes*1-İşitme organımız tarafından algılanan titreşimlere “ses” denir.*2-Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşime “ses” denir.*3-Ses, dilin işlevli en küçük yazıdaki karşılığına “harf” denir.*2-Harfler, sesleri karşılayan kullanılan tüm harflerin sıralanmış şekline “alfabe” denir.*2-Harflerin sistemli olarak yer aldığı tabloya “alfabe” denir.*3-Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş bütününe “alfabe” Alfabesi*29 harften oluşur.*Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.*8 sesli ünlü harf a, e, ı, i, o, ö, u, ü*21 sessiz ünsüz harf b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z-BAZI GENEL KURALLAR*Türkçede ilk heceden sonraki hecelerde “o, ö” harfleri Operatör, Radyo*Türkçede kelime kökünde iki ünlü yan yana Taassup, Şair, Şiir, Fuar*Türkçe kelime kökünde aynı iki ünsüz yan yana Sıhhat*a-Kökeni Türkçe olan kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri anlam farkını belirtmek üzere ad, od, sac gibi birkaç kelimenin yazılışında bu kurala uyulmazad isim / at binek hayvanıod ateş / ot bitkisac yassı demir / saç kıl*b-Hac, şad, yâd gibi birkaç örnek dışında, alıntı kelimelerin özgün biçimlerinin sonlarında bulunan yumuşak ünsüzler sertleştirilerek kullanılırkitap banaSen-e > sana-ÜNLÜ DÜŞMESİSesli Düşmesi Hece Düşmesi Ünlü Aşınması Ses Düşmesi*Bazı kelimelerde, ek aldıklarında ya da bileşik kelime oluşturduklarında ünlü düşmesi görülürAğız / ağzıAkıl / aklıAlın / alnıBağır / bağrımBeniz / benziBeyin / beynimizBoyun / boynuBöğür / böğrümBurun / burnuEmir / emriGeniz / genziGöğüs / göğsünGönül / gönlünüzKarın / karnıKayın / kaynı Oğul / oğluSabır / sabrı Vakıf / vakfı -Çevir- / çevrilDevir- / devrilSavur- / savrul Kavur- / kavrul Sıyır- / sıyrık Ayır- / ayrıntı Uyu- / uyku-Sarı / sararmak Oyun / oynamak Yumurta / yumurtlamakSızı / sızlamak Koku / koklamakİleri / ilerlemek-Emir / emretmek Sabır / sabretmek Kahır / kahretmek Keşif / keşfetmek-Kahve altı – Kahvaltı Pazar ertesi – Pazartesi Cuma ertesi – Cumartesi Kayın ana – Kaynana Ne asıl – Nasıl Ne için – NiçinSütlü aş – SütlaçNot “İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı” gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmezİçerde > Yanlış Doğrusu > içerideDışardan > Yanlış Doğrusu > dışarıdanİlerde > Yanlış Doğrusu > ilerideŞurda > Yanlış Doğrusu > şuradaBurda > Yanlış Doğrusu > buradaOrda > Yanlış Doğrusu > oradaYukarda > Yanlış Doğrusu > yukarıdaAşağda > Yanlış Doğrusu > aşağıdaNot Ünlüyle başlayan ek aldıklarında vurgusuz orta hecesindeki dar ünlüsü düşen kelimelerle oluşturulan ikilemelerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmezAğız ağızaBurun burunaKoyun koyunaOmuz omuzaDevirden devireNesilden nesileOğuldan oğulaŞehirden şehireNot “iken, idi, imiş, ise” ek eylemleri bitişik yazılırken ünlü düşmesi yaşanırGidecekti / gidecek idiYazıyormuş / yazıyor imişNot “ile” sözcüğü bitişik yazıldığı durumlarda ünlü düşmesi yaşanabilirBizimle / bizim ileArabayla / araba ile-ÜNLÜ TÜREMESİSesli Türemesi Ses Türemesi*Bazen bir sözcükle, bir ek yan yana gelirken sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkabilir. Bu olaya ünlü türemesi / azıcık Genç-cik / gencecik Dar-cık / daracıkBir-cik / biricik Gül-cük / gülücük Öp-cük / öpücükNot Pekiştirme yapılırken de ünlü türediği / yapayalnızSap-sağlam / sapasağlam-ÜNSÜZLERİN NİTELİKLERİSESSİZ HARFLERİN NİTELİKLERİ*Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.*Dilimizde yirmi bir ünsüz vardırb, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z*Ünsüzler ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre iki gruba ayrılır1. Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlereyumuşak ötümlü, tonlu ün­süzler adı verilirb, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z2. Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzleresert ötümsüz, tonsuz ünsüzler denirç, f, h, k, p, s, ş, tSert Ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p fıstıkçı şahapSüreksiz Sert Ünsüzler k, t, ç, p ketçap- ÜNSÜZ SESSİZ UYUMU*Dilimizde sert ünsüzle biten kelimeler sert ünsüzle başlayan ekler alıraç-tı, aş-çı, bak-tım, bas-kı, çiçek-ten, düş-kün, geç-tim, ipek-çi, seç-kin, seç-ti, süt-çü*Yumuşak ünsüzle biten kelimeler ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alıral-dı, an-dı, bil-gi, del-gi, göz-cü, ver-di, yol-da-ÜNSÜZ BENZEŞMESİSessiz Benzeşmesi Sert Ünsüz Benzeşmesi Ünsüz Sertleşmesi*Türkçe kurallara göre; sert ünsüz bir harften fıstıkçı şahap sonra ünsüzle başlayan bir ek gelecekse, ekin başındaki ünsüz “sert ünsüze” à seçkinSus-gun à suskun Kitap-da à kitapta Toprak-dan à topraktanÇalış-dı à çalıştı Çalış-gan à çalışkanSimit-ci à simitçiKüs-dü à küstü4-de à 4’teNot Bu kurala uyulmaması aynı zamanda yazım yanlışı kabul “-cağız” ve “-gen” ekleri bu kurala > DoğruÜçgen > DoğruEK BİLGİDudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi*Türkçede "n" ünsüzü ile biten bir heceden sonra "b" ile başlayan bir hece gelmez.*Bu durumlarda dudak ünsüzlerinden "b" sesi kendisinden önceki "n" sesini "m" sesine > saklambaç Dolanbaç > dolambaç Kanbur > kamburCanbaz > cambaz Sünbül > sümbül Çarşanba > çarşambaCınbız > cımbız Çenber > çember Konposto > komposto-SERT ÜNSÜZ YUMUŞAMASISert Sessiz Yumuşaması Ünsüz Değişimi* “p,ç,t,k” harfleri ile biten bir kelimeden sonra ünlü ile başlayan bir ek getirilirse; “p,ç,t,k” harfleri “b,c,d,g,ğ” ye / yurdu Kanat-ı / kanadı Bilek-i / bileği Renk-i / rengiGüç-ü / gücü Kitap-ı / kitabı Ağaç-a / ağaca Kap-a / kabasebep / sebebi, bant / bandı, bent / bendi, cilt / cildi, etüt / etüdü, metot / metodu, standart / standardı, ahenk / ahengi, hevenk / hevengi, kelep / kelebi,kazanç / kazancı, geçit / geçidi, başak / başağı, bıçak / bıçağıUYARI Sonlarındaki ünsüzleri yumuşamayan kelimeler de vardırAnıt / anıtıBulut / bulutuKanıt / kanıtıÖlçüt / ölçütüAhlak / ahlakınCumhuriyet / cumhuriyeteDevlet / devletiMillet / milletiEvrak / evrakıHukuk / hukukuİttifak / ittifakaPaket / paketiSepet / sepetiŞefkat / ŞefkatinizTank / tankıTaşıt / taşıtıAnlat / anlatımYanıt / yanıtıNot Tek heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri iki ünlü arasında korunurak / akı, at / atı, bük / bükü, ek / eki, et / eti, göç / göçü, ip / ipi, kaç / kaçıncı, kök / kökü, ok / oku, ot / otu, saç / saçı, sap / sapı, suç / suçu, süt / sütü, şart / şartıUYARI Tek heceli olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşayan kelimeler de vardırbut / budu, dip / dibi, gök / göğü, kap / kabı, kurt / kurdu, uç / ucu, yurt / yurduNot Özel isimlerde, bu kural, yazı dilinde / Tokat’ı-ÜNSÜZ DÜŞMESİSessiz Düşmesi Ünsüz Aşınması Ses Düşmesi* “ -k ” ile biten bazı sözcükler ek aldıklarında “ -k ” sesi düşerKüçük-cük / küçücük Yumuşak-cık / yumuşacıkYüksek-l-mek / yükselmek Alçak-l-mak / alçalmakÇabuk / çabucak Ufak / ufalmak Kalk-dır / kaldırMinik-cik / minicik Seyrek-el / seyrelmekNot Bazı bileşik sözcüklerin oluşumunda ünsüz düşmesi meydana / üsteğmenAst-teğmen / asteğmenEK Ad-daş / adaş-ÜNSÜZ TÜREMESİSessiz Türemesi Ses Türemesi*Arapçadan dilimize giren ve özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimeler Türkçede tek ünsüzle kullanılır. Bu kelimeler ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiille kullanıldıklarında sondaki ünsüz ikizleşirHak-ı / hakkıHis-i / hissiRet-i / reddiŞer-i / şerriTıp-ı / tıbbıZam-ı / zammıZan-ı / zannıAf / affetmekHis / hissetmekZan / zannetmekHal / hallolmak Not Bileşik fiiller oluşurken ses düşmesi ya da ses türemesi yaşanıyorsa, sözcükler mutlaka bitişik HARFLERİKoruyucu Ünsüzler Y,Ş,S,N YAŞASIN*Türkçede iki ünlü yan yana gelmediği için, ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek getirileceği zaman araya kaynaştırma harfleri y,ş,s,n Su-y-u İki-ş-er Yedi-ş-erBaba-s-ı Kuzu-s-u O-n-uBu-n-a Araba-n-ınNot Kaynaştırma harflerinin iki ünlü arasında olmadan da kullanımı Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü kolun – a-ULAMA*Ünsüzle biten bir sözcükten sonra, ünlüyle başlayan bir sözcük gelmesiyle Araya virgül gelmesi halinde ulama eve gitti. Ulama yoktur.-ÜNLÜ UYUMLARIBÜYÜK ÜNLÜ UYUMU Kalınlık-İncelik*1-Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise,diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.*2-Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf ince ise,diğer hecelerdeki ünlüler de ince ı, o, u > a, ı, o, u ya da e, i, ö, ü > e, i, ö, üadım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıçTürkiye, beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzükNot *Büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe sözcükler de vardır.*Bazı Türkçe sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına à Anne Karındaş à KardeşAlma à Elmakangı → hangidahi, hani, inanmak, şişmanNot Alıntı yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmazahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret, telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyonNot Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmazaçıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeliNot Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu “-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor” ekleri büyük ünlü uyumuna uymazakşam-leyin, bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor “-daş -taş” eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymazdin-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş “-ki” aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymazakşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldakiNot Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alıralkol/alkolü, hakikat/hakikati, helal/helalimiz, idrak/idrakimiz, kabul/kabulü, kontrol/kontrolü, protokol/protokole, saat/saate, sadakat/sadakati, santral/santraller-KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU Düzlük – YuvarlaklıkKural-1 Bir sözcükte, önceki hecede düz ünlü harf varsa, sonraki hecede de düz ünlü e, ı, i à a, e, ı, iKural-2 Önceki hecede yuvarlak ünlü harf varsa, sonraki hecede;ya dar-yuvarlak,ya da düz-geniş ünlü ö, u, ü à ya “a,e” ya da “u,ü”Önemli Not*Küçük ünlü uyumunda hece hece ilerlemek esastır.*Bir başa, bir sona bakılmaz.*Yani sözcüğün ilk ünlüsüyle son ünlüsü > u’dan sonra a, a’dan sonra ı > o’dan sonra a, a’dan sonra ı örneklerGelenek, eskimiş, izleyici, kayalık, umutsuz, üzüntü, sulak, köpek, anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, ılıklaşmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil; boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçı, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yoklamak, yorgunluk, yumurta, yüreksizNot Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardıravuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmurNot Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmazaktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakurNot “-yor” eki küçük ünlü uyumunu “-ki” aitlik eki küçük ünlü uyumunu bozar.*Yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyarbugünkü, dünkü, öbürkü içinde bir hecenin, cümle içinde bir sözcük ya da sözcük grubunun diğerlerine göre daha baskılı, kuvvetli söylenmesine “vurgu” denir.*2-Sözcüklerde ve sözcük öbeklerinde bazı hecelerin, cümlenin bütününde de bazı sözcüklerin diğerlerine göre daha yüksek tonda seslendirilmesine “vurgu” VURGUSU*Sözcüğü oluşturan hecelerden birinin diğerlerine göre daha baskılı söylenmesine sözcük vurgusu Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son çocuk, büyük, yakınNot Coğrafi isimlerde vurgu genelde ilk hecede Bazı zarflarda ve bağlaçlarda vurgu ilk sonra, şimdi, şöyle, ayrıca, belki, yahut, yalnızNot Pekiştirilmiş sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk yemyeşil, simsiyahaferin, maşallah, eyvahNot Olumsuzluk eki -ma / -me vurguyu kendinden önceki heceye “ki, de” bağlaçları ve “mi” soru eki vurguyu kendinden önceki sözcüklere mi?Okudun mu?Evimiz de….Kardeşim de…Çalışmadım kiGörmedi kiNot Sözcük ek aldıkça, vurgu son eke doğru

ses bilgisi kaçıncı sınıf konusu